Kritika letrare në harresë!
Nga Elda Vela
Fenomeni i postimeve me vlerësime pozitive mes shkrimtarëve, sidomos në rrjetet sociale dhe në hapësirat publike letrare në Shqipëri, është bërë gjithnjë e më i dukshëm vitet e fundit. Librat promovohen kryesisht përmes fjalëve lavdëruese, miqësive letrare dhe reagimeve entuziaste, ndërsa kritika e mirëfilltë, analitike dhe problematizuese duket se mungon ose qëndron në hije. Kjo situatë ngre pyetjen thelbësore nëse ky lloj vlerësimi i ndërsjellë i shërben vërtet letërsisë apo nëse Shqipëria ka nevojë urgjente për rikthimin e kritikës letrare serioze.
Postimet vlerësuese kanë padyshim një funksion të caktuar. Ato krijojnë dukshmëri për librat, inkurajojnë autorët, nxisin leximin dhe ndërtojnë një klimë mbështetjeje brenda komunitetit letrar. Në një treg të vogël libri dhe në kushte të mungesës së politikave kulturore të qëndrueshme, ky solidaritet mes shkrimtarëve shpesh shihet si i domosdoshëm. Problemi lind kur vlerësimi zë vendin e kritikës dhe shndërrohet në normën e vetme të ligjërimit për letërsinë. Kur çdo libër shpallet i rëndësishëm, i domosdoshëm apo “kryevepër”, atëherë këto fjalë humbasin kuptimin e tyre dhe lexuesi mbetet pa orientim të besueshëm.
Mungesa e kritikës së mirëfilltë letrare krijon një boshllëk të rrezikshëm. Pa analiza të strukturuara, pa shqyrtim të gjuhës, stilit, formës dhe ideve, letërsia rrezikon të mbetet në nivelin e vetëkënaqësisë. Kritika nuk ka për detyrë të rrëzojë autorë, por të vendosë vepra në kontekst, të evidentojë arritjet dhe dobësitë, të krijojë standarde dhe hierarki vlerash. Pa këtë proces, çdo tekst mbetet i barabartë me tjetrin dhe dallimi mes shkrimit të qëndrueshëm dhe atij mediokër bëhet i paqartë.
Në Shqipëri, kritika letrare është shpesh e ngatërruar me sulmin personal ose me gjykimin moral të autorit. Kjo frikë nga konflikti ka shtyrë shumë shkrimtarë dhe studiues të heshtin ose të kufizohen në komente të përgjithshme dhe të sigurta. Por kritika e vërtetë nuk është armiqësi. Ajo është akt kulturor, formë e përgjegjësisë intelektuale dhe shenjë e një letërsie që merr veten seriozisht. Një kulturë letrare që nuk pranon kritikën, në thelb, nuk pranon rritjen.
Nevoja për kritikë të mirëfilltë letrare në Shqipëri është më e madhe se kurrë. Kjo kritikë nuk duhet të mbështetet vetëm te shkrimtarët, por edhe te studiues, eseistë, akademikë dhe lexues të kualifikuar. Ajo duhet të jetë e pavarur nga miqësitë, nga interesat botuese dhe nga presioni i rrjeteve sociale. Vetëm në këtë mënyrë mund të krijohet një hapësirë ku vepra letrare të lexohet me seriozitet dhe të vlerësohet për atë që është, jo për atë që përfaqëson autori në rrethin shoqëror.
Vlerësimi dhe kritika nuk janë të kundërta, por plotësuese. Vlerësimi pa kritikë është i zbrazët, ndërsa kritika pa ndershmëri është shkatërruese. Letërsia shqipe ka nevojë për të dyja, por mbi të gjitha ka nevojë për guxim intelektual. Vetëm duke pranuar kritikën si pjesë të natyrshme të jetës letrare, shkrimtarët, lexuesit dhe vetë letërsia mund të ecin përpara me dinjitet dhe cilësi.
